خانزاد خاتون سۆران دختر شاقولیبیگ و خواهر میر سلیمانبیگ، حاکم سوران بود. بر اساس شرفنامهی مامههژار، خانزاد خاتون به عنوان خواهر میر سلیمانبیگ شناخته میشود. او یکی از زنان برجستهی تاریخ ملت کُرد است، اما تاکنون پژوهش و نوشتهی روشنی دربارهی زندگی و کارهای این زن رهبر کُرد صورت نگرفته است.
خانزاد سۆران در میانهی سدهی پانزدهم میلادی زندگی میکرد و در پایان همان سده، پس از هفت سال حکومت، درگذشت.
در برخی نوشتهها و مقالات به گوشههایی از زندگی او اشاره شده و نامش در چند کتاب تاریخی آمده است. همچنین نمایشنامههایی دربارهی زندگی او اجرا شده و در ادبیات فولکلور کُردی نیز نامش حضور دارد.
پس از آنکه میر سلیمانبیگ، برادر خانزاد، در سال ۱۵۹۰ در مسیر بغداد به دست لشکری خیانتکار کشته شد، خانزاد خود زمامداری امارت سۆران را برعهده گرفت و امور حکومت را اداره کرد.
او در طول هفت سال حکومتش تا سال ۱۵۹۷ چندین قلعه، مدرسه و مسجد بنا کرد که برخی از آنها هنوز پابرجاست؛ از جمله قلعهی خانزاد میان پیرمام و اربیل، دیوارها و نقوش کوه ههریر، و قلعههای نظامی در همان ناحیه.
زندگی خانزاد افسانه نیست، بلکه حقیقتی تاریخی است. با این حال روایتهای تاریخی دربارهی او تغییرات زیادی یافتهاند. گفته میشود که پس از کشته شدن برادرش، خانزاد با تدبیر و شجاعت توانست لشکری خیانتکار را فریب دهد و او را به دام بیندازد. در نهایت، خانزاد با نقشهای دقیق توانست دشمن را از میان بردارد.
خانزاد زنی آزاده و خردمند بود که در دوران حکومتش آرامش و امنیت را در امارت برقرار کرد. او در سال ۱۵۹۷ چندین قلعه، مسجد و مدرسه ساخت و به توسعهی اقتصادی و اجتماعی کمک کرد.
خانزاد زنی توانمند و باهوش بود که در زمانی حکومت کرد که هیچ زن دیگری در تاریخ این منطقه نتوانسته بود چنین نقشی ایفا کند. او پیشوای جنبشی شد که باور سنتی «زن نمیتواند کشور را اداره کند» را شکست.
خانزاد نه تنها به توسعهی اقتصادی کمک کرد، بلکه در گسترش مرزهای امارت و آزادسازی مناطقی که توسط عثمانیها و صفویها اشغال شده بودند نیز نقش داشت.
در تاریخ کُرد، او تنها زن آزاده نبود؛ زنان میهندوست دیگری نیز بودند، اما خانزاد یکی از نمونههای برجستهی تاریخ بزرگ کُرد است. او با اعتماد به نفس و احساس مسئولیت، نقش سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مهمی ایفا کرد و نامش به عنوان زنی شریف در تاریخ ملت ما باقی مانده است.
خانزاد با شایستگی و آزادیخواهی، تغییرات نظامی و اجتماعی ایجاد کرد، اقتصاد را تقویت نمود و برای دفاع از امارت سۆران در برابر تهدیدهای عثمانی و صفوی قلعههای بزرگ و استراتژیک ساخت، راهها و پلها را آباد کرد و سپاه را سازمان داد.
هرچند سرانجام با خیانت دشمنان، حکومت او به تراژدی پایان یافت، اما یاد و نامش به عنوان یکی از زنان پیشوای تاریخ کُرد باقی مانده است.
خدمات و بناهای خانزاد خاتون در دوران حکومت
- ساخت قلعه بر فراز کوه ههریر
- ساخت قلعهی بانەمان
- بازسازی مسجد بزرگ شقلاوه همراه با حجرهها در سال ۱۵۳۹ میلادی
- سرپرستی مدرسهی دینی روستای ماوران
- سرپرستی مسجد بزرگ ههریر و مدرسهی دینی آن
- ساخت مسجد و حجرهی کۆڕێ
- ساخت مسجد و حجرهی روستای خەتێ
- ساخت مسجد و حجرهی زیارت ملازادان
- ساخت قلعهی آوان در روستای شێتنێ در مرز میرگهسۆر (سال ۱۵۹۵)
- قلعهی ناحیهی بالکایەتی
- ساخت پلی در گەلی علیبیگ
- ایجاد چندین مکان گردشگری در شقلاوه، هیران، کوه سەفین و باتاس