ناوەندی ئەرشیف، توێژینەوە و پەرتووکخانەی ژنی کورد کە لە ٢٤ ی حوزەیرانی ٢٠٢٣، بە بەشداری ژنانی کورد و ئەو دۆستانەی کە بە هەموو جیهاندا بڵاوبوونەتەوە و بە سەر چوار دەوڵەتی نەتەوەییدا دابەشکراون، لە شاری سلێمانی کرایەوە. ناوەندی توێژینەوە، ئەرشیف و پەرتوکخانەی ژنی کورد خەونی ناگیهان ئاکارسەل و زۆرێک لە ژنانی کورد بوو. ناگیهان بە دڵ و گیان بۆ بەدیهێنانی ئەم خەونە کاری کرد، ئەگەر ئێستا لەگەڵمان نییە لەبەرئەوەیە کە ژیانی لە پێناوی بەدیهێنانی ئەم خەونەدا دا. ئەمە بنەڕەتترین زانیارییە لەسەر ئەوەی ئێمە کێین و هۆکاری بوونمان.
بە شاندانە بەر ئەم کارە مێژووییە، دەمانەوێ ئەوەتان لەگەڵ بەش بکەین کە بۆچی پێویستە ناوەندێکی لەو شێوەیە بکەینەوە و واتای لە تێکۆشانی ژناندا چییە؟
ژنانی کوردستان و ڕۆژهەلاتی ناوەڕاست چۆن باس لە دۆخیان و تێکۆشانەکەیان دەکەن، چۆن ڕایەڵەی خۆیان بە مێژووەوە دەبەستنەوە؟ ژنانی ئەم جوگرافیایە سەرچاوەکانی مەعریفەی خۆیان چۆن بونیاد دەنێن، ڕوو لە کوێ دەکەن و ئایندەیان بە چ یادگایەک دەهۆننەوە؟ بەردی بناغەی ناوەندی ئەرشیف، توێژینەوە و پەرتووکخانەی ژنی کورد بەو پرسیارانە دادەنێین. ئاماژەمان بەوە کرد کە مێژووی نوسراو بە زۆری لەپاوانی باوکسالاریدا گەشەی کردووە و پیاوێتی و کەلتوری دەسەڵاتدارێتی شێوەی پێداوە. هەرچی نەریتی زارەکیە پاشماوەی کۆمەڵەی سروشتی، بە واتایەکی تر کلتوری ژنی پێوە دیارە. کۆکردنەوەی و شیکرنەوەی چیرۆک، بەسەرهات، گێڕانەوە، دەنگێژی و لاوانەوە لە نەریتی زارەکی دا، بەو واتایە دێت کە ژن ڕایەڵەیەکی بەهێز و ڕاستەوخۆییان بە مێژوویانەوە هەیە. هەر بۆ ئەوەش بەڕێوەبردنی کارێکی وەها لە کوردستان دا، لە کۆمەڵگەیەکدا کە بە دەوڵەت نەبووە و بە مێژووی نوسراو نەشوێنراوە، وێرای گوشاری سیستەمی پیاوسالاری، هێشتاش نەریتی زارەکی کۆمەڵگەی سروشتی، زمانی و کەلتوری ژن سەرچاوەیەکی زیندووی پەیوەندی کۆمەڵایەتییە.
وێرای گرنگی ئەو کارانەی لە مێژووی نزیکدا لەسەر کورد و کوردستان کراوە و ئەو ناوەندانەشی بۆ کۆکردنەوەی ئەرشیف، زانیاری، بەڵگە دامەزراوە، بەڵام بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پێویستیەی ژن، ڕۆڵی پێنەدراوە. بەپێی ئەو هۆکارانەی لە بەشی پێشودا ئاماژەمان پێکرد، ئەوەی تا ئێستا بەڕێی کاروباری کۆکردنەوەی بەڵگە و ئەرشیفکردن کراوە، زۆر سنوردار بووە لە ئاشکراکردنی مێژووی ژنی کورد دا. لە سەرەتای نوسینی مێژووی کورد کە بۆ کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ ی هاوکاتی هەڵکشانی تێکۆشانی نەتەوەیی کورد دەگەڕێتەوە، ژیان و گێرانەوەکانی ژن بەپلەی یەکەم نەبووە جێی بایەخ کە لە ڕاستی دا مێژووی زارەکی وەک قەڵغانێک بۆ پاراستنی هەبوون و کلتوری کوردی لەبەرامبەر داگیرکاری دا، ڕۆڵی هەبووە.
لە لایەکی تر، دیارە بە پارادایمی زانستی پۆزەتیڤیست کە بناغەکەی سیستەمی پیاوسالارییە، نە مێژووی ژن دەنوسرێتەوە، نە شیدەکرێتەوە و نە بە ڕێی جیاواز تۆمار دەکرێ. تا ڕۆژی ئەمڕۆ زۆربەی ئەو بەرهەمە زانستیەی لەسەر کورد و کوردستان نوسراوە، ئەو کەسانە نوسیویانە کە نامۆن بەو واقیعە کۆمەڵایەتیەکەی. وێرای ئەوەش، ئەو سەرچاوانەی لەسەر ژنانی کورد نوسراوە، بەشێکی زۆری یان بە ڕوانگەیەکی ئۆرێنتالیست یان ناوەندڕۆژئاواییەوە نوسراوە. لە دۆخێکی وەهادا، کارێکی ناچارییە بۆ ژنان کە یادگای ژن لە کوردستان ئاشکرا بکەن و بپارێزن. پێویست بە پەرەپێدانی کاروباری توێژینەوەیەکی زانستی، وێژەیی، هونەری و فەلسەفی هەیە کە لە ڕیشەی خۆیەوە مەعریفە بەرهەم بێنێ و لە دیدی خۆیەوە لە ناسنامەی خۆی بڕوانێ نەک لە دیدی کەسانی دیکەوە. بەو پێیە بە کاروباری کنە و پشکنینی مێژوویی لەسەر ڕابردوو، پێویست بە کۆکردنەوەی شوێنەوارە پارچەبووەکانی ژن هەیە. لە لایەکی تر، لەسەر بنەمای ئەو پرەنسیپەی مێژوو لە ڕۆژگاری ئەمرۆماندا شاراوەیە، پێویست بە کۆکردنەوەی دەنگ، گوتار، بەرهەمەکانی ژنانی هاوچەرخ، پاراستنی و گواستنەوەیەتی بۆ ئایندە.
بێگومان بۆ بەجێهێنانی ئەو ئامانجە پێویستە پشت بە پارادایمێکی زانستی بەهێز ببەستین. ژنۆلۆژی، زانستێکە ڕوانگەیەکمان بۆ دەخاتەڕوو کە ژن بە پشتبەستن بە ڕیشەی خۆی، بەتێپەڕاندنی پێناسەکانی زهنیەتی پیاوسالاری لەسەر ژن و سەرلەنوێ خۆبونیادنانەوە، واتا بە ژیان بداتەوە. ژنۆلۆژی زانستێکی پێهەڵگرە لە کەلەپوری هەموو بزوتنەوەکانی تێکۆشانی ژنان هەر لە کلتوری خوداوەندێتیەوە بگرە تا بزوتنەوە فێمینستەکان و پشتبەستووە بە ئەزمونی تێکۆشانی ژنی کورد. ئەوەی تا ڕۆژی ماوەتەوە لەوەی ژن هێزێکی کۆلێکتیڤ، بەرهەمهێن و داهێنەر بێ، چیە ؟ بە پشتبەستن بەو ئەزمونە، بەدوای وەڵامەکانی پرسیاری چۆن ڕێنسانسێکی نوێی ژندا، دەگەڕێت. لەبەرئەوەی پێگەی ژن وەک پێوەری سەرەکی ئازادی کۆمەڵگە دەبینێ، شیکردنەوەی سۆسیۆلۆژییانەی هەمەلایەنەی ناسنامەی ژن، لە چارەسەرکردنی ئەو کێشە کۆمەڵایەتیانەی لە دەوری ژندایە، رۆڵی سەرەکی دەبینێ. بەو بوارانەوە، ژنۆلۆژی یەکێکە لە کۆڵەکە سەرەکیەکانی پەرەدان بە ڕێبازەکانی سەرلەنوێ خۆپێناسەکردنەوە و نوسینەوەی مێژوومان و لەبێژدانگدانی هەڵوێستە ئۆرێنتالیست و پۆزەتیڤیستەکان.