لەیلا فخرالدین داغلی، مشهور به لەیلا زانا، در ۳ مه ۱۹۶۱ در روستای باخچه از شهر فارقین استان دیاربکر در کردستان شمالی به دنیا آمد. او یک زن سیاستمدار کرد است که به دلیل سخن گفتن به زبان کردی در پارلمان ترکیه، به مدت ۱۰ سال زندانی شد. در سن ۲۱ سالگی با مهدی زانا، شهردار پیشین دیاربکر ازدواج کرد. مادر دو فرزند است و اکنون هیچ منصب دولتی یا حزبی ندارد. پس از ازدواج، به یادگیری خواندن و نوشتن پرداخت.
در سال ۱۹۸۷ یکی از بنیانگذاران انجمن حقوق بشر در دیاربکر بود. در سال ۱۹۸۸ روزنامه «ینی اولکه» (Yeni Ulke) را تأسیس کرد و خود سردبیر آن شد. در سال ۱۹۹۱ از لیست حزب سوسیال دموکراسی خلق (SHP) در حوزه دیاربکر به عنوان نماینده پارلمان انتخاب شد. در مراسم سوگند با بستن دستبندی به رنگهای زرد، قرمز و سبز و سلام کردن به کردی، با انتقاد شدید روبهرو شد. در بخشی از سخنانش در آن مراسم گفت: «من افتخار میکنم که برای حفظ تمامیت مرزهای ترکیه و دفاع از استقلال کشور و وحدت مردم و حاکمیت کامل ملت سوگند یاد میکنم که وفادار به قانون اساسی و برادری و برابری ملت ترک و کرد باشم.» او بخش پایانی را به زبان کردی افزود: «من این سوگند را برای برادری ملت کرد و ترک یاد میکنم.»
در سال ۱۹۹۴ به دلیل ارائه سخنرانی در آمریکا، همراه با احمد ترک، اورهان دوغان، خطیب دیجله، سری ساکیک و محمود آلیناک بازداشت شد. هرچند لەیلا و همراهانش ارتباط با پ.ک.ک را رد کردند و اعلام نمودند: «این برنامه و موضع من روشن است، هیچیک از آن اتهامات را نمیپذیرم. اگر درست باشد، با افتخار مسئولیت همه را میپذیرم، حتی اگر به قیمت جانم تمام شود. من از دموکراسی، حقوق بشر و برادری میان کرد و ترک دفاع کردهام و تا زمانی که زنده باشم به تلاش ادامه میدهم.» اما دادگاه به سخنان او توجه نکرد و با ارائه مدارک ساختگی، به اتهام عضویت و تبلیغ برای پ.ک.ک، به ۱۵ سال زندان محکوم شد. او در زندان نیز برای صلح و حقوق بشر تلاش میکرد.
در سال ۲۰۰۱ دادگاه حقوق بشر اروپا حکم زندانی شدن چهار نماینده کرد از جمله لەیلا زانا را لغو کرد، اما ترکیه این رأی را به رسمیت نشناخت. سرانجام تحت فشار دادگاه عالی حقوق بشر اتحادیه اروپا، در ۸ ژوئن ۲۰۰۴ پس از ۱۰ سال زندان آزاد شد.
لەیلا زانا بار دیگر از حوزه آگری نماینده پارلمان شد، اما چون متن سوگند را به صورت نوشتهشده نخواند، از نمایندگی برکنار گردید. او به دلیل تلاشهایش برای گسترش دموکراسی در ترکیه و دفاع از حقوق کردها تاکنون بیش از ۶ جایزه مهم جهانی دریافت کرده است.
جوایز و افتخارات
- در سال ۱۹۹۴ سازمان عفو بینالملل او را «زندانی وجدان» نامید و جایزه صلح مؤسسه رافتوی نروژ را دریافت کرد.
- در سال ۱۹۹۵ جایزه ساخاروف آزادی اندیشه از سوی اتحادیه اروپا به او تعلق گرفت، اما به دلیل زندانی بودن تا سال ۲۰۰۴ نتوانست آن را دریافت کند.
- در سال ۱۹۹۶ جایزه والدُوستی ایتالیا برای حقوق بشر را گرفت.
- در همان سال جایزه آخنی آلمان برای حقوق بشر به او اهدا شد.
- بین سالهای ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۸ نامزد دریافت جایزه صلح نوبل بود.
- در شهر رم ایتالیا عنوان شهروند افتخاری به او داده شد. در مراسم دریافت این عنوان گفت: «ما باید چیزهای خوب و مشترک را ببینیم و هرگز ناامید نشویم. ما کردها…»
