مریم خان (۱۹۰۴ – ۱۹۴۹)
مریم خان (میرەم خان) خوانندهی کردی اهل بوتان بود. او نخستین زن خوانندهی کرد است که آوازهایش بر روی صفحهی گرامافون ضبط شد.
مریم، دختر محمد فرزند احمدی بوتانی، در سال ۱۹۰۴ در روستای دیرگولی جزیرهی بوتان در شمال کردستان چشم به جهان گشود. دوران کودکیاش را در شهر دیاربکر گذراند. با آغاز جنگ جهانی اول در پاییز ۱۹۱۴، زندگی اجتماعی و اقتصادی منطقه دچار آشوب شد و مردم با سختیها و مصیبتهای فراوان روبهرو شدند. بسیاری از اهالی ناچار شدند به بخشهای دیگر کردستان، بهویژه کردستان جنوبی و کشور شام مهاجرت کنند و خانه و روستاهای خود را ترک گفتند.
مریم خان که دختری خوشصدا و شیفتهی هنر و آواز کردی بود، در آغاز به سوریه رفت و مدتی در دمشق زندگی کرد. سپس در سال ۱۹۲۴ به کردستان جنوبی آمد و مدتی در زاخو اقامت داشت. پس از آن، در دههی بیست میلادی، در بغداد شرکت ضبط موسیقی بر روی صفحهی گرامافون تأسیس شد. او به پایتخت رفت، خانهای در بابالشرقی اجاره کرد و سکونت گزید. در سال ۱۹۳۰ چندین آواز و قطعهی پرشور را در شرکتهای «اودین» و «بیزافون» بر روی صفحه ضبط کرد. برخی از این ترانههای ضبطشده عبارتاند از:
- لورکه لورکه
- گوله وی نار وی نارێ
- هی برده برده
- لیله وسو
- گل شینی شینی
- یار حلیمه
- محمدی رومی
- لیله ایمو
- لی دایه
- لیله سوارو
- ای دلال
- میرمه
علاوه بر ترانههای ضبطشده، دهها آواز کردی را نیز بهصورت زنده در برنامههای رادیو کردی بغداد اجرا کرد و چندین ترانه را بهصورت دوصدایی با هنرمندان کرد همچون محمد عارفی جزیری، حسن جزراوی و الماس محمد خواند.
متأسفانه مریم خان در سال ۱۹۴۹ به بیماری سختی دچار شد. هرچند به بیمارستان خصوصی منتقل شد و تلاشهایی برای درمان بیماریاش صورت گرفت، اما بینتیجه بود. سرانجام در پایان ماه ژوئیهی همان سال، پس از تحمل رنج و درد، در شهر بغداد درگذشت.
