مەستوورەی ئەردەڵان؛ ژیان، ئەدەب و میراثی مێژوویی
مەستوورەی ئەردەڵان، کە ناوی تەواوی ماه شەرەف خانم بووە و بە نازناوی «مەستوورە» ناسراوە، یەکێکە لە دیارترین ژنانی کورد لە مێژووی ئەدەب و مێژوونووسی سەدەی نۆزدەهەم. ئەو لە ساڵی ١٨٠٤ لە شاری سنە، لە بنەماڵەیەکی ناسراوی قادری لەدایک بووە و لە ژینگەیەکی ڕۆشنبیری و سیاسی گەورەدا گەورە بووە. مەستوورە لە سەردەمێکدا ژیاوە کە دەرفەتی خوێندن و بەشداریی کۆمەڵایەتی بۆ ژنان زۆر سنووردار بوو، بەڵام بە پشتبەستن بە پەروەردەی خێزانی و توانای فکریی خۆی، بوو بە شاعیر، نووسەر، مێژوونووس و لێکۆڵەرێکی گرنگ.
گرنگیی مەستوورە تەنها لەوەدا نییە کە ژنێکی شاعیر بووە، بەڵکو لەوەدایە کە لە ناو کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا توانای ئەوەی هەبووە دەنگی خۆی لە بواری ئەدەب، مێژوو و زانستدا بەرز بکاتەوە. بەرهەمەکانی ئەو بەشێک لە مێراثی فکری و ئەدەبیی کورد لە سەدەی نۆزدەهەم پێکدەهێنن.
مەستوورە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٠٤ لە سنە لەدایک بووە. باوکی، ئەبوڵحەسەن بەگ، لە کەسایەتییە ناسراوەکانی سنە و خێزانێکی بەناوبانگی قادری بووە. ئەم ژینگە خێزانی و کۆمەڵایەتییە ڕۆڵێکی گرنگی لە پەروەردە و پەرەپێدانی تواناکانی مەستوورەدا هەبووە.
لە سەردەمی منداڵییەوە گرنگییەکی زۆر بە فێربوون داوە. لە تەمەنی نزیکەی شەش ساڵیدا بۆ خوێندن بردراوە و بە تایبەتی لە کوردی، فارسی و عەرەبیدا شارەزایی باشی هەبووە. بوونی کتێب و کۆڕە ڕۆشنبیرییەکان لە دەوروبەری خێزانەکەی، هەلی ئەوەی بۆ ڕەخساندووە کە لەگەڵ زانست و ئەدەبیاتی سەردەمەکەی ئاشنا بێت.
پەروەردەی مەستوورە لەو سەردەمەدا شتێکی ئاسایی نەبوو. بۆیە ئەوەی کچێک بتوانێت لە ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیی ئەو کاتەدا خوێندنێکی فراوان بەدەست بهێنێت، خۆی بەشێکە لە تایبەتمەندیی ژیانی ئەو.
مەستوورە پاش ماوەیەک لە ژیانی خۆی، لەگەڵ خوسرەو خانی ئەردەلان، والیی سنە و یەکێک لە کەسایەتییە سیاسی و ئەدەبییە دیارەکانی سەردەم، هاوسەرگیری کرد.
پەیوەندیی نێوانیان تەنها پەیوەندییەکی خێزانی نەبوو؛ هەردووکیان حەزیان لە ئەدەب و شیعر هەبوو. لە بەشێک لە شیعرەکانی مەستوورەدا کاریگەریی ژیانی هاوسەری و پەیوەندیی نێوان ئەو و خوسرەو خان دەبینرێت.
خوسرەو خان لە ساڵی ١٨٣٤ کۆچی دوایی کرد. مردنی هاوسەرەکەی کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ژیانی مەستوورە دانا و ئەو پاش ئەو ڕووداوە بەردەوام بوو لە نووسین و بەرهەمهێنانی ئەدەبی و مێژوویی.
بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی مەستوورە، پێویستە بارودۆخی ژنان لە سەدەی نۆزدەهەمدا لەبەرچاو بگیرێت. لەو سەردەمەدا دەرفەتی خوێندن، نووسین و بەشداریی ژنان لە ژیانی گشتی زۆر سنووردار بوو. کۆمەڵگە بە شێوەیەکی زۆر پیاوانە ڕێکخرابوو و دەرفەتی ژنان بۆ بەشداریی فکری و سیاسی زۆر کەمتر بوو.
لەناو ئەم بارودۆخەدا، مەستوورە توانای ئەوەی هەبوو دەنگی خۆی لە ڕێگەی شیعر و نووسینەوە بگەیەنێت. ئەو بە پەرۆشیی زانست و خوێندن تەنها بە نووسینی شیعر نەوەستا، بەڵکو بەرەو مێژوو، ئایین و ناساندنی ئەدیبان و شاعیرانیش چوو.
لەو ڕووەوە، مەستوورە نموونەیەکی گرنگە بۆ ئەوەی پیشان بدرێت کە ژنانی کورد لە مێژوودا تەنها تماشاکەر نەبوون، بەڵکو بەشدار و بەرهەمهێنەری زانست و ئەدەبیش بوون.
یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی میراثی مەستوورە شیعرەکانییەتی. ئەو بە کوردی و فارسی شیعری نووسیوە و توانای ئەدەبییەکی بەرزی هەبووە.
شیعرەکانی مەستوورە لە بابەتە جۆراوجۆرەکان دەدوێن؛ لە خۆشەویستی و هەستە مرۆییەکانەوە بگرە تا مەعنای ژیان، دڵداری، هەجران، ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان و هەستە کەسییەکان.
لە هەندێک لە شیعرەکانیدا شێوازی ئەدەبیی کلاسیکی فارسی بەکار هاتووە، بەڵام هەمان کات بەرهەمە کوردییەکانی گرنگیی تایبەتییان هەیە. بەشێک لە شیعرە کوردییەکانی بە دیالێکتی گۆران نووسراون.
هەرچەندە بەشێکی زۆر لە شیعرەکانی لەدەست چووە، ئەو بەرهەمانەی ماونەتەوە بەڵگەی توانای ئەدەبیی ئەون. لە سەرچاوە جیاوازەکاندا ژمارەی شیعرەکانی بە شێوەی جیاواز باس کراوە؛ بۆیە ژمارەی کۆی بەیتەکانی نابێت بە دڵنیایی بە یەک ژمارە دیاری بکرێت.
لە گرنگترین بەرهەمەکانی مەستوورە «مێژووی ئەردەلان»ە. ئەم بەرهەمە باسی مێژووی میرنشینی ئەردەلان و ڕووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو ناوچەیە دەکات.
مەستوورە لە نووسینی ئەم بەرهەمەدا تەنها پشت بە بیرەوەرییە کەسییەکان نەبەستووە، بەڵکو لە زانیاریی خێزانی، ڕووداوە مێژووییەکان و زانیاریی بەردەست لە ژینگەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی سەردەمەکەی سوود وەرگرتووە.
ئەهمیەتی «مێژووی ئەردەلان» لەوەدایە کە بەشێک لە مێژووی ناوچەی سنە و میرنشینی ئەردەلان لە سەدەکانی پێش خۆی تۆمار دەکات. ئەم میرنشینە لە مێژووی سیاسیی کوردستاندا شوێنێکی گرنگی هەبووە و بۆیە تۆمارکردنی مێژوویەکەی بە زمانی نووسراو، بۆ توێژەرانی دواتر گرنگیی تایبەتی هەیە.
مەستوورە لە ساڵی ١٨٤٥ دەستی بە نووسینی «مێژووی ئەردەلان» کردووە و ئەمە لە کۆتایی ژیانی ئەودا ڕوویداوە. ئەو لەو کاتەدا زانیاری و ئەزموونی زۆری لە بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ناوچەکە هەبوو.
چالاکیی فکریی مەستوورە تەنها لە شیعر و مێژوونوسیدا کورت نەبووە. ئەو لە بابەتەکانی ئایین، زانست و ناساندنی ئەدیبان و شاعیرانیش نووسینی هەبووە.
لە بەرهەمە ناوبراوەکانی ئەودا دەتوانین ئەمانە ناو ببەین:
مێژووی ئەردەلان – بەرهەمێکی مێژوویی لەسەر مێژووی میرنشینی ئەردەلان
دیوانی مەستوورە – کۆمەڵە شیعرەکانی بە کوردی و فارسی
مجمعالادباء – بەرهەمێک لە بواری ناساندنی شاعیران و ئەدیبان
عقاید – بەرهەمێکی پەیوەندیدار بە بابەتی ئایین و باوەڕ
یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرنجڕاکێشەکانی مەستوورە توانایییە زمانەوانییەکەیەتی. ئەو بە کوردی، فارسی و عەرەبی ئاشنا بووە و لە ئەدەبیاتی فارسی و عەرەبیدا خوێندن و زانیاریی باشی هەبووە.
بەکارهێنانی ئەم زمانانە دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساند کە لە سەرچاوە و مێژوو و ئەدەبیاتی جۆراوجۆر سوود وەربگرێت. هەروەها ئەمە وای کردووە بەرهەمەکانی لە چوارچێوەی ئەدەبیاتی ناوخۆیی تەنها نەماون، بەڵکو پەیوەندییان بە ئەدەبیاتی کلاسیکی ناوچەکەشەوە هەبێت.
مەستوورەی ئەردەلان لە مێژووی ژنانی کورددا کەسایەتییەکی گرنگە. ئەو لە سەردەمێکدا دەژیا کە بەرهەمهێنانی نووسراو لەلایەن ژنانەوە زۆر کەمتر بوو. بەڵام ئەو توانی لە ڕێگەی خوێندن و نووسینەوە شوێنێک بۆ خۆی دروست بکات.
گرنگیی ئەو بۆ ژنانی دواتر تەنها لەوەدا نییە کە ژنێکی نووسەر بووە؛ بەڵکو نموونەی ئەوەشە کە ژن دەتوانێت لە بواری مێژوو و زانستدا بەرهەم بێنێت و تۆماری فکریی خۆی بۆ نەوەکانی دواتر بەجێبهێڵێت.
دوای مردنی خوسرەو خانی ئەردەلان لە ساڵی ١٨٣٤، مەستوورە ماوەیەکی دیکە لە ژیاندا مایەوە و بە نووسین و کارە ئەدەبی و مێژووییەکانی بەردەوام بوو.
مەستوورە لە ساڵی ١٨٤٨لە سلێمانی کۆچی دوایی کرد و لە هەمان شار نێژرا. بەو پێیە، تەمەنی لە کاتی مردندا نزیکەی ٤٤ ساڵ بووە.
ئەوەی لە ژیانە کورتەکەی مەستوورەدا سەرنجڕاکێشە، قەبارەی بەرهەم و کاریگەرییەکەیە بە بەراورد لەگەڵ ئەو دەرفەت و سنوورانەی کە ژنێک لەو سەردەمەدا هەیبوون.
مەستوورەی ئەردەلان یەکێکە لە کەسایەتییە فکری و ئەدەبییە دیارەکانی کورد لە سەدەی نۆزدەهەم. ئەو لە یەک کاتدا شاعیر، مێژوونووس و نووسەر بووە و لە ڕێگەی بەرهەمەکانییەوە بەشێک لە مێژوو و ئەدەبیاتی کوردی تۆمار کردووە.
میراتی مەستوورە ئەردەلان لە ئەدەب و مێژووی کورددا هێشتا بەردەوامە؛ چونکە بەرهەمەکانی نەک تەنها باس لە ژیانی تاکەکەسیی ئەو دەکەن، بەڵکو وێنەیەک لە بارودۆخی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئەدەبی و ڕۆشنبیریی کوردستان لە سەدەی نۆزدەهەم پێشکەش دەکەن. لەبەر ئەمە، مەستوورەی ئەردەلان دەتوانرێت وەک یەکێک لە نیشانە فکری و ئەدەبییە بەرزەکانی مێژووی کورد هەژمار بکرێت.
