عایشە شان؛ ژیان، خەبات و بەرهەمی هونەریی ژنێکی پێشەنگی کورد
عایشە شان یەکێکە لە دیارترین و کاریگەرترین ژنە هونەرمەندە گۆرانیبێژەکانی کورد کە بە دەنگی خۆش، بوێری و خەباتی بێوچانی، شوێنپەنجەیەکی قووڵی لە مێژووی هونەر و مۆسیقای کوردیدا بەجێهێشتووە. ئەو لە سەردەمێکدا هاتە مەیدانی هونەر کە ژنان لە ژێر کاریگەریی دابونەریتە کۆنەکان و سنووردارکردنی ئازادیی هونەریدا بوون. بەڵام عایشە شان بە ئیرادەیەکی بەهێز توانی ئەو بەربەستانە ببەزێنێت و ببێتە یەکێک لە ژنە پێشەنگەکانی هونەری کوردی.
ژیان و خەباتی ئەو تەنها چیرۆکی ژنێکی گۆرانیبێژ نییە، بەڵکو نموونەیەکە لە بوێری، خۆڕاگری و پاراستنی ناسنامەی کوردی لە ڕێگەی هونەرەوە.
عایشە شان، ناوی تەواوی عایشە محەمەد وەسمان شان، ساڵی ١٩٣٨ لە شاری دیاربەکر، لە باکووری کوردستان، لەدایک بوو. لە سەرچاوەکاندا بە ناوەکانی عایشە شان، ئایشانا کورد و عایشە خانیش ناسراوە. باوکی محەمەد عوسمان ناوی بوو و دەنگبێژ بوو؛ ئەمەش ڕەنگە کاریگەرییەکی لەسەر ئاراستەکردنی عایشە بەرەو جیهانی گۆرانی و مۆسیقا هەبووبێت.
عایشە شان لە تەمەنی منداڵیدا باوکی لەدەست دا. لەگەڵ ئەوەشدا، خولیای هونەر و گۆرانی لە دڵیدا گەشەی کرد و هەر لە تەمەنی کەمەوە ئارەزووی بوون بە هونەرمەندێکی هەبوو. لە سەرەتادا بە زمانی تورکی گۆرانی دەوتەوە و دواتر بە زمانی کوردیش بەردەوام بوو، تاوەکو دەنگ و هونەرەکەی ببێتە بەشێکی گرنگ لە ناسنامەی هونەریی ئەو.
عایشە شان لە سەردەمێکدا دەستی بە چالاکیی هونەری کرد کە بەشداریی ژنان لە بواری گۆرانی و شانۆدا بە ئاستەنگییەکی زۆرەوە ڕووبەڕوو دەبووەوە. دابونەریتە کۆمەڵایەتییە کۆنەکان و هەڵوێستی بەشێک لە کۆمەڵگا بەرامبەر بە هونەری ژنان، ڕێگرییان لە پێشکەوتنی ژنانی هونەرمەند دەکرد.
بەڵام عایشە شان بە بوێری و ئازایەتییەوە بڕیاری دا بەدوای خولیاکانیدا بچێت. لە تەمەنی نزیکەی ١٥ ساڵیدا، بە شێوەیەکی نهێنی یەکەم گۆرانی خۆی تۆمارکرد. ئەم هەنگاوە بۆ ئەو سەردەمە نیشانەی ئیرادە و خۆڕاگریی ئەو بوو.
لە ساڵی ١٩٦١دا بەرەو ئەستەنبوڵ چوو و لەوێ چالاکیی هونەرییەکانی فراوانتر بوون. ئەو بە گۆرانیگوتن بە زمانی کوردی زیاتر ناسرا وناوبانگێکی زۆرتری بەدەست هێنا..
یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی ژیانی هونەریی عایشە شان، گرنگیدان بە زمانی کوردی و پێشکەشکردنی گۆرانی بەو زمانە بوو. ئەو لە ڕێگەی دەنگ و بەرهەمەکانییەوە بەشداریی لە پاراستن و گەشەپێدانی هونەر و ناسنامەی کوردی کرد.
لە ساڵی ١٩٦٣دا لە ئەستەنبوڵ یەکەم قەوانی تۆمارکراوی بە ناوی «ئەز خەزاڵم» تۆمار کرد. ئەم گۆرانییە بووە یەکێک لە بەرهەمە ناسراوەکانی و ڕۆڵێکی گرنگی لە ناساندنی ناوی عایشە شاندا هەبوو.
عایشە شان تەنها بە دەنگی خۆشی خۆی جیاواز نەبوو، بەڵکو بە هەڵوێستی بوێرانەی خۆیشی لە بواری هونەردا جێگای تایبەتی خۆی گرت. ئەو لە ڕێگەی گۆرانییەکانییەوە هەستی خەڵکی دەگەیاند و بەشێک لە ئەزموون و ژیانی کۆمەڵگای کوردی دەخستە ڕوو.
بەهۆی فشارە سیاسییەکان و دۆخی سەردەمەکە، عایشە شان لە ماوەی ژیانیدا ڕووبەڕووی ئاستەنگیی زۆر بووەوە. لە ساڵی ١٩٧٢دا بەرەو دەرەوەی وڵات چوو و لە ئەڵمانیا نیشتەجێ بوو. لەوێ و لە هەندێک وڵاتی دیکەی ئەوروپا، چەندین ئاهەنگی گۆرانیی پێشکەش کرد و چالاکیی هونەریی خۆی بەردەوام کرد.
لە ساڵی ١٩٧٥دا گەڕایەوە ئەستەنبوڵ. دواتر، بە داوای محەمەد عارف جزیری و عیسا بەرواری، سەردانی بەغدای کرد و لە ڕادیۆی کوردیی بەغدا چەندین گۆرانی و بەرنامەی هونەریی پێشکەش کرد.
هەروەها، لە ساڵی ١٩٩٠دا لە سەردەمی سەرۆککۆماری تورکیا، تورگوت ئۆزال، چەند گۆرانییەکی کوردی تۆمار کرد. ئەم چالاکییانە نیشانەی بەردەوامیی خەباتی ئەو بۆ پاراستنی گۆرانی و زمانی کوردی بوون، هەرچەندە دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەمیشە ئاسان نەبوو.
ژیانی کەسیی عایشە شانیش پڕ بوو لە هەڵکشانی سەخت و بڕیارە دژوارەکان. ئەو لە تەمەنی زوودا هاوسەرگیری کرد و هاوسەرەکەی شەوکەت توران بوو. ئەوان کچێکیان بە ناوی یاسەمین هەبوو. بەڵام کاتێک هاوسەرەکەی هاوسەرگیریی دووەمی کرد، عایشە شان ئەو دۆخەی پێ قبووڵ نەکرا و بڕیاری گەڕانەوەی دا بۆ ئامەد.
لەگەڵ ئاستەنگە خێزانییەکان، کۆمەڵایەتییەکان و سیاسییەکان، ئەو هەوڵی دا خولیای هونەریی خۆی لەدەست نەدات. ئەم بەشە لە ژیانی ئەو نیشان دەدات کە ڕێگای سەرکەوتن بۆ ژنێک لەو سەردەمەدا تا چەند دەتوانێت پڕ لە قوربانی و بڕیاری قورس بێت.
لە دوای ساڵی ١٩٩٢ەوە، بەهۆی نەخۆشییەوە، عایشە شان لە چالاکیی هونەری دوور کەوتەوە و کەمتر لە مەیدانی گشتیی هونەردا دەرکەوت. بەداخەوە، لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٩٦دا، بەهۆی نەخۆشیی شێرپەنجە کۆچی دوایی کرد.
لەگەڵ کۆچی دوایی، دەنگ و بەرهەمە هونەرییەکانی نەمرن، بەڵکو هێشتا بەشێک لە مێژووی هونەر و مۆسیقای کوردین. ناوی عایشە شان وەک ژنێکی بوێر و پێشەنگ لە یادەوەریی کورداندا ماوەتەوە.
عایشە شان یەکێک بوو لەو ژنانەی کە بە هێزی دەنگ، بوێری و خۆڕاگریی خۆی توانی سنوورە کۆمەڵایەتییەکان ببەزێنێت و ڕێگای بۆ ژنانی دیکەی هونەرمەند خۆش بکات. ئەو لە سەردەمێکدا دەستی بە کاری هونەری کرد کە بەربەستەکانی بەردەم ژنان زۆر بوون، بەڵام بەردەوامیی لە خەبات و پابەندبوونی بە هونەری کوردی، ناوی کردە بەشێک لە مێژووی هونەری کورد.
گرنگیی عایشە شان تەنها لە گۆرانییەکانی‌دا نییە، بەڵکو لەو پەیامەش‌دایە کە ژیانی دەیگەیەنێت: هونەر دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ دەربڕینی ئازادی، پاراستنی ناسنامە و شکاندنی بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان. بۆیە، عایشە شان هەمیشە وەک یەکێک لە ژنە پێشەنگەکانی گۆرانی و مۆسیقای کوردی دەمێنێتەوە.
