مەرزییە فەریقی؛ ژیان، خەبات و بەرهەمی هونەریی ژنێکی ناسراوی کورد
مەرزیە شەهاب عەبدوڵڵا، ناسراو بە مەرزیە فەریقی، یەکێک بوو لە دەنگخۆشترین و کاریگەرترین گۆرانیبێژە ژنەکانی مێژووی هونەری کوردی. ئەو لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئایاری ١٩٥٨ لە شاری مەریوان، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەدایک بوو. هەرچەندە خێزانەکەی لە بنەڕەتدا خەڵکی سنەن، بەڵام مەرزیە ساڵانی سەرەتایی ژیانی خۆی لە مەریوان بەسەر برد.
مەرزیە لە تەمەنی نۆ ساڵیدا حەزی بە گۆرانی و شانۆ هەبوو و لە بۆنە و جەژنەکانی قوتابخانەدا بەشداریی دەکرد. هەر لەو تەمەنەدا توانای دەنگیی خۆی نیشان دا و یەکێک لە یەکەم گۆرانییەکانی بە گۆرانییەکانی فەتانە وەلیدی پەیوەندیدار بوو.
دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە مەریوان، بۆ درێژەدان بە خوێندن چووتە سنە و لەوێ خوێندنی مامۆستایەتی تەواو کرد و بڕوانامەی دبلۆمی مامۆستایەتی بەدەست هێنا. دواتر وەک مامۆستا لە گوندێکی نزیک مەریوان دەستی بە کار کرد و پاشان بۆ سنە گوازرایەوە.
مەرزیە لە ساڵی ١٩٧٧ لە سنە لەگەڵ گۆرانیبێژی ناسراو، ناسر ڕەزازی، ئاشنا بوو و ساڵێک دواتر، لە ١٩٧٨، ژیانی هاوبەشیان دەست پێکهێنا. ئەو دوو هونەرمەندە تەنها هاوسەری یەکتر نەبوون، بەڵکوو لە زۆرێک لە قۆناغە سەختەکانی ژیانیاندا هاوخەبات و هاوکار بوون.
لە دوای ڕووداوە سیاسییەکانی کۆتایی دەیەی ١٩٧٠ و سەرهەڵدانی کۆماری ئیسلامیی ئێران، مەرزیە و ناسر ڕەزازی بەهۆی چاڵاکییە سیاسی و نەتەوەییەکانیان کەوتنە ژێر فشار و چاودێری. لە ساڵی ١٩٨٠، لەبەر بارودۆخی سەختی ئەو سەردەمە، شار جێهێشت و ڕوویان کردە شاخەکانی کوردستان و بوون بە پێشمەرگە.
ژیانی شاخ بۆ مەرزیە، کە مامۆستا و ژنێکی هونەرمەند بوو، قۆناغێکی زۆر سەخت بوو؛ بەڵام ئەو لەگەڵ ناسر بە خەباتی خۆیان بەردەوام بوون. لەو ماوەیەدا هونەر و گۆرانی بووە بە بەشێک لە خەباتیان. مەرزیە و ناسر بە دەنگی خۆیان چەندین گۆرانی و سرودی نیشتیمانی و شۆڕشگێڕییان پێشکەش کرد، کە لە نێو پێشمەرگە و خەڵکدا بڵاوبوونەوە.
یەکێک لە بەناوبانگترین کارەکانی ئەو قۆناغە «هەڤاڵی پێشمەرگە» بوو؛ گۆرانییەک کە هەستی خەبات و هیوا و هاوبەشیی نێوان پێشمەرگەکان و خەڵکی کوردستانی دەگواستەوە.
لە ساڵی ١٩٨٥دا مەرزیە و ناسر ڕەزازی لەگەڵ منداڵەکانیان ڕوویان کردە سوید و وەک پەنابەر لەوێ نیشتەجێ بوون. لە قۆناغی ژیانیان لە ئەورووپا، مەرزیە هەوڵی دا کاری هونەریی خۆی بە شێوەیەکی نوێ دەست پێ بکاتەوە.
حەزی مەرزیە بۆ گۆرانی لە منداڵییەوە دەستی پێ کردبوو. بەڵام لەو سەردەمەدا کۆمەڵگا و بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕێگریی زۆریان لە بەشداریی ژنان لە بواری هونەر دەکرد. بۆیە ڕێگای هونەریی مەرزیە بە ئاستەنگییەکی زۆر دەستی پێ کرد.
ئەو لە قوتابخانە و بۆنە جۆراوجۆرەکاندا گۆرانیی گوت و لە تەمەنی نۆ ساڵیدا بۆ یەکەم جار لەسەر شانۆی قوتابخانە دەرکەوت. دواتر لە سنە لەگەڵ کۆڕی مۆسیقای ئەو شارە کاری هونەریی خۆی بەرفراوانتر کرد.
لە سەرەتادا بە گۆرانیی فارسی دەستی پێ کرد، بەڵام دواتر بەهۆی دۆخی کورد و زمانی کوردی، هەموو توانای خۆی بۆ گۆرانیی کوردی تەرخان کرد. یەکێک لە یەکەمین گۆرانییە کوردییە تۆمارکراوەکانی ئەو، گۆرانیی «لەسەر کانی دێتەوە لێو بە کەنی و گۆزە بە شانەوە» بوو.
دوای ماوەیەک دابڕان لە کاری هونەری، مەرزیە لە دەیەی ١٩٩٠دا بە شێوەیەکی بەهێزتر گەڕایەوە بۆ گۆرانی. لەگەڵ ناسر ڕەزازی چەندین بەرهەمی هاوبەشیان تۆمار کرد و مەرزیە بە خێرایی بووە یەکێک لە دەنگە ناسراوەکانی گۆرانیی کوردی لە دەرەوەی کوردستان.
لە ساڵی ١٩٩٥دا ئەلبوومی «پاییز» لەگەڵ ناسر ڕەزازی بڵاو کرایەوە. ئەلبوومەکە چەندین کاری شاعیرانی ناسراوی کورد و هەروەها بەرهەمی فۆلکلۆری لەخۆ گرتبوو.
لە ساڵی ١٩٩٩دا ئەلبوومی تایبەتی مەرزیە بە ناوی «بەڵێن بدە» بڵاو کرایەوە. لەم بەرهەمەدا هۆنراوەکانی شاعیرانی وەک عەبدوڵڵا پەشێو، ئەحمەد هەردی، ناسر ئاغابرا، کاکەی فەلاح، هێمن و شێرکۆ بێکەس بە گۆرانی گۆڕدران.
لە ساڵی ٢٠٠٣دا کۆتا بەرهەمی مەرزیە بە ناوی «هەموو شەو» بڵاو کرایەوە. ئەو لە کۆتایی ژیانی هونەریی خۆیدا خەریکی ئامادەکردنی چەند بەرهەمی دیکە بوو، بەڵام مردن ڕێگەی نەدا ئەو پڕۆژانە تەواو بکات.
مەرزیە فەریقی تەنها بە دەنگی خۆش ناسراو نەبوو، بەڵکوو شێوازی گۆرانیگوتنی تایبەتی خۆی هەبوو. دەنگی لە چینی ئاڵتۆدا بوو، بەڵام توانای گەیشتن بە چینە بەرزەکانی دەنگیشی هەبوو. لە گۆرانییە فۆلکلۆری و ریتمیکەکاندا بەشێوەیەکی زیندوو دەردەکەوت و لە گۆرانییە خەماوییەکاندا هەست و ناخی گۆرانی بە دەنگ و ڕووخساری خۆی دەگەیاند.
یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی مەرزیە ئەوە بوو کە بە چەندین شێوەزار و زاراوەی کوردی گۆرانیی دەگوت. ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی دەنگ و هونەری ئەو سنووری ناوچەیەکی تایبەت تێپەڕێنێت و ببێتە دەنگێکی ناسراوی گشتیتر لە نێو کورددا.
لە کاری هونەریی خۆیدا هەوڵی دا هونەری کوردی بە شێوەیەکی نوێ و سەردەمیانە پێشکەش بکات و تەنها دووبارەکردنەوەی شێوازە کۆنەکان نەبێت. بۆیە مەرزیە بەشێک بوو لە گۆڕان و نوێبوونەوەی گۆرانیی ژنانی کورد لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا.
مەرزیە فەریقی لە پاڵ کاری هونەری، بەشداریی چالاکانەی لە بوارەکانی مافی ژنان و منداڵان هەبوو. ئەو وەک ژنێکی هونەرمەند لە کۆڕ و کۆبوونەوە و چاڵاکییەکانی دەرەوەی وڵاتدا بەشداریی کردووە و دەنگی خۆی بۆ پشتیوانی لە مافەکانی ژنان بەکار هێناوە.
لە هونەرەکەیدا هەوڵی دا هەستی ژنانە و دەنگی ژن لە مۆسیقای کوردیدا زیاتر دەربکەوێت. ئەمەش وای کرد کە مەرزیە لە تەنها بواری گۆرانیگوتن نەبێتە ناسنامەیەکی هونەری، بەڵکوو ببێتە سیمبولێک بۆ بەشداری و بەهێزبوونی ژن لە هونەری کوردیدا.
ناسر ڕەزازی، کە هاوسەر و هاوکار و هاوسەنگەری هونەریی مەرزیە بوو، کاریگەرییەکی گرنگی لە پەرەپێدانی تواناکانی ئەو هەبوو؛ ئاوازی بۆ داناوە و لە بواری مۆسیقا یارمەتیی داوە. بەڵام مەرزیە بە ڕەنگ و دەنگ و شێوازی تایبەتی خۆی ناسراوە و شێوازی گۆرانیگوتنی ئەو بە تەواوی لە ناسر جیاواز بوو.
لە بەرهەمە ناسراوەکانی مەرزیە فەریقی دەتوانرێت ئەمانە ناوببرێت:
«هەڤاڵی پێشمەرگە»
«شەش پەپوولەکەی گۆشەی باخەکەم»
«لە یارەوە»
«هەموو شەو»
«بەڵێن بدە»
«ئەگەرچی شەو»
«ئەزیزم بۆچی تۆراوی»
«هەوری پایز»
«خۆشم ئەوێی»
«هیوا مەگری»
«لە کۆتایی نامەکەتا»
«بێ تۆ»
«وەرە یارم»
«کانی کانی»
«لەو ڕۆژەوە»
«کۆچی دوایی»
هەروەها گۆرانی و سروودەکانی مەرزیە لە قۆناغی پێشمەرگایەتی، بە تایبەتی گۆرانییە نیشتیمانی و شۆڕشگێڕییەکان، بەشێکی گرنگ لە میراتی هونەریی ئەو پێک دەهێنن.
مەرزیە فەریقی لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ لە ستۆکهۆڵمی سوید کۆچی دوایی کرد. ئەو تەنها ٤٧ ساڵ تەمەنی هەبوو. لەسەر داوای خۆی، تەرمەکەی بۆ کوردستان گەڕێندرایەوە و لە گۆڕستانی سەیوان لە شاری سلێمانی بە خاک سپێردرا.
کۆچی دوایی مەرزیە کۆتایی بە دەنگێک هێنا کە لە ماوەیەکی کورتدا توانای دروستکردنی شوێنێکی تایبەتی لە مێژووی مۆسیقای کوردی هەبوو. بەڵام بەرهەمەکانی، دەنگەکەی و هەستی هونەرییەکەی هێشتا لە یادەوەریی گوێگرانی کورددا بەردەوامە.
مەرزیە فەریقی بە تێکەڵکردنی هونەر، نیشتمانپەروەری، خەبات و داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان، بووە یەکێک لە ناوە دیارەکانی هونەری ژنانی کورد. ژیانی ئەو نموونەیەکە لە ژنێک کە لەگەڵ هەموو کۆسپە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان، دەنگی خۆی دۆزییەوە و بەو دەنگە بەشێکی گرنگی لە میراتی مۆسیقای کوردی بەجێ هێشت.
کەمەی بەهۆی کورتبوونی تەمەنی توانای پێشکەشکردنی بوو، هێشتا لە نێو گۆرانیبێژە ژنە ناسراوەکانی کورددا ناوێکی دیارە؛ و یاد و بەرهەمەکانی لە ساڵانەی دوای کۆچی دوایییەوە بە شێوەی جۆراوجۆر یاد دەکرێنەوە.مەرزیە فەریقی، بەو هەموو کار و بەرهەمە
